Με αφορμή την πολυαναμενόμενη κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον βραβευμένο με Όσκαρ σκηνοθέτη Christopher Nolan, το HELLO! φιλοξενεί σε μια αποκλειστική συνέντευξη τον Κωνσταντίνο Λουκόπουλο, κατά κόσμο The Mythologist, τον αρχαιολόγο και δημιουργό περιεχομένου που έχει καταφέρει να φέρει την ελληνική μυθολογία στο προσκήνιο μέσα από μια σύγχρονη και επιστημονικά τεκμηριωμένη ματιά.
Λίγο μετά την προβολή της ταινίας, ο The Mythologist απαντά στα ερωτήματα που απασχολούν τους περισσότερους από εμάς. Πόσο πιστά μετέφερε ο Christopher Nolan την Οδύσσεια στη μεγάλη οθόνη; Τι κερδίζει και τι αναπόφευκτα χάνει μια κινηματογραφική μεταφορά ενός από τα σημαντικότερα έπη της παγκόσμιας λογοτεχνίας; Είδαμε τελικά τον Οδυσσέα όπως τον περιγράφει ο Όμηρος ή μια σύγχρονη κινηματογραφική εκδοχή του; Και, τέλος, σχολιάζει την αμφιλεγόμενη εικόνα της Ωραίας Ελένης, απαντώντας στις αντιδράσεις που κυριάρχησαν πριν και μετά την κυκλοφορία της ταινίας.
Έχετε δει την Οδύσσεια; Ποια είναι η ειλικρινής σας άποψη; Πιστεύετε ότι ο Νόλαν την έχει μεταφέρει ορθά στη μεγάλη οθόνη;
Ναι, είδα την ταινία και μάλιστα δύο φορές. Την απόλαυσα πραγματικά, τόσο στην πρώτη όσο και στη δεύτερη προβολή, και θεωρώ ότι ο σκηνοθέτης κατάφερε, σε μεγάλο βαθμό, να μεταφέρει μέσα από τη διασκευή του τα σημαντικότερα νοήματα της Οδύσσειας, όπως είναι ο νόστος, η ύβρις, η έννοια της φιλοξενίας, ο σεβασμός προς τους νεκρούς και πολλά ακόμη. Σίγουρα δεν πρόκειται για μια φωτοτυπία του πρωτότυπου έργου του Ομήρου, αλλά για μια κινηματογραφική διασκευή. Έχοντας αυτό κατά νου, δεν περίμενα να δω μια πιστή εξιστόρηση του έπους. Ίσως γι’ αυτό ακριβώς την απόλαυσα τόσο πολύ.
Ποια είναι τα μεγαλύτερα εμπόδια για έναν σκηνοθέτη στη μεταφορά ενός τόσο μεγάλου έπους στον κινηματογράφο;
Τα εμπόδια είναι σίγουρα πάρα πολλά. Δεν έχω ιδιαίτερα μεγάλη επαφή με τον κινηματογράφο και δεν θα μπορούσε κάποιος να με χαρακτηρίσει σινεφίλ. Ωστόσο, αντιλαμβάνομαι πλήρως τη δυσκολία μιας τέτοιας διασκευής, γιατί μιλάμε για ένα από τα σημαντικότερα έργα ολόκληρης της ανθρώπινης λογοτεχνίας, το οποίο μάλιστα έχει ιδιαίτερο βάρος για εμάς τους Έλληνες ακόμη και σήμερα, αλλά και για ολόκληρο τον κόσμο. Επομένως, έπρεπε να γίνουν πολύ δύσκολες επιλογές σχετικά με το τι θα διατηρούσε ο σκηνοθέτης, τι θα άφηνε εκτός και τι δικά του στοιχεία θα πρόσθετε, χωρίς να αλλοιώσει την ουσία του έργου. Επιπλέον, φαντάζομαι ότι η δημιουργία ενός τόσο διαφορετικού κόσμου, όπως εκείνου της αρχαίας Ελλάδας, θα είχε τις δικές της δυσκολίες και θα απαιτούσε τεράστια έρευνα. Αυτό ισχύει ακόμη κι αν, όπως φάνηκε από το τελικό αποτέλεσμα, στόχος του σκηνοθέτη δεν ήταν να αναπαραστήσει την εποχή με απόλυτη ιστορική ακρίβεια.
Τι χάνει και τι κερδίζει μια κινηματογραφική μεταφορά όταν προσαρμόζει έναν αρχαίο μύθο;
Αναπόφευκτα χάνει ορισμένα στοιχεία που δεν μπορούν να αποδοθούν με τον ίδιο τρόπο όπως σε ένα αρχαίο κείμενο, ιδιαίτερα όταν δεν πρόκειται για μια απλή αναδιήγηση (retelling), αλλά για μια ελεύθερη διασκευή. Οι εποχές είναι διαφορετικές και κάθε μέσο αφήγησης έχει τους δικούς του κανόνες. Από την άλλη πλευρά, κερδίζει τη διαχρονικότητα των θεμάτων με τα οποία καταπιάνεται κάθε αρχαίος μύθος, τη γοητεία και τη μαγεία της αρχαιότητας, αλλά και την ευκαιρία να αναδείξει όλα αυτά τα στοιχεία και να τα φέρει στο σήμερα, ώστε να συνομιλήσουν με ένα σύγχρονο κοινό.
Είδατε στην κινηματογραφική εκδοχή τον ίδιο Οδυσσέα που περιγράφει ο Όμηρος;
Και ναι και όχι. Ο Οδυσσέας στον Όμηρο είναι ένας ήρωας πανέξυπνος, πονηρός, ευφυής και πολυμήχανος, στοιχεία που βλέπουμε και στην κινηματογραφική του εκδοχή. Είναι ένας άνθρωπος που κάνει τα αδύνατα δυνατά για να επιστρέψει στην πατρίδα του, στην οικογένειά του, στη σύζυγό του Πηνελόπη και στον γιο του, τον Τηλέμαχο.
Στην πορεία προς την Ιθάκη καλείται να πάρει πολύ δύσκολες αποφάσεις, γεμάτες ευθύνη τόσο για τη δική του μοίρα όσο και για την τύχη των συντρόφων του. Είναι αποφάσεις που τον αλλάζουν ως άνθρωπο. Γι’ αυτό άλλωστε λέμε ότι στον Όμηρο ο νόστος του Οδυσσέα δεν είναι μόνο κυριολεκτικά γεωγραφικός, αλλά και μεταφορικά νοητικός και πνευματικός. Ο Οδυσσέας της ταινίας διαθέτει αρκετά από αυτά τα χαρακτηριστικά. Ωστόσο, φαίνεται να στοιχειώνεται πολύ περισσότερο από την Άλωση της Τροίας απ’ όσο φαίνεται στον Όμηρο, χωρίς όμως αυτό να βρίσκεται εκτός του πνεύματος του έπους.
Βρήκατε σημαντικές ιστορικές ανακρίβειες που όποιος έχει διαβάσει την Οδύσσεια θα τις εντόπιζε;
Μου είναι πολύ δύσκολο να μιλήσω για ιστορικές ανακρίβειες, από τη στιγμή που η Οδύσσεια του Ομήρου είναι ένα έπος και όχι ένα ιστορικό κείμενο. Αν, ωστόσο, μιλάμε για αποκλίσεις ως προς την προσαρμογή του έπους στα δεδομένα της ταινίας ή για στοιχεία που δεν αποδόθηκαν όπως ακριβώς εμφανίζονται στον Όμηρο, τότε ναι, υπήρχαν πάρα πολλά. Όπως όμως είπα και προηγουμένως, δεν νομίζω ότι ήταν ποτέ πρόθεση ή στόχος του σκηνοθέτη να παρουσιάσει μια Οδύσσεια απολύτως πιστή στο πρωτότυπο. Αν, από την άλλη, μιλάμε για τις πανοπλίες, τα όπλα, τα ανάκτορα, την Τροία, τα πλοία, τα ενδύματα και γενικότερα την υλική πραγματικότητα της εποχής, τότε ναι, υπήρχαν αρκετές ιστορικές ανακρίβειες. Πάντα όμως με τον αστερίσκο ότι εξαρχής δεν υπήρχε η πρόθεση να δημιουργηθεί μια αρχαιολογικά ακριβής αναπαράσταση της Εποχής του Χαλκού, όπως άλλωστε και ο ίδιος ο Όμηρος δεν αναπαρέστησε την Εποχή του Χαλκού όπως ήταν στην πραγματικότητα.
Μπορεί μια ταινία σαν αυτή να βοηθήσει ανθρώπους που δεν έχουν διαβάσει τον Όμηρο;
Αδιαμφισβήτητα ναι. Αν δει κανείς τις δεκάδες εκατομμύρια προβολές που συγκέντρωσαν τα trailer της ταινίας και τα εκατομμύρια των ανθρώπων που έχουν ήδη πάει στον κινηματογράφο για να τη δουν, μπορεί σχεδόν με μαθηματική ακρίβεια να υποθέσει ότι πολλοί από αυτούς, ιδιαίτερα νεότεροι σε ηλικία, δεν θα είχαν ενδιαφερθεί ποτέ για τον Όμηρο. Είμαι βέβαιος ότι πολλοί άνθρωποι, επιστρέφοντας στο σπίτι τους μετά την προβολή, αναζήτησαν πληροφορίες για τον Όμηρο. Κάποιοι από αυτούς ίσως αποφάσισαν να διαβάσουν την Οδύσσεια για πρώτη φορά. Και αυτό μόνο θετικό μπορεί να είναι. Για μένα, ως αρχαιολόγο και ως άνθρωπο που αγαπά την ελληνική μυθολογία και την ελληνική αρχαιότητα, θα ήταν σημαντικό ακόμη κι αν υπήρχε έστω ένας άνθρωπος που αποφάσισε να διαβάσει για πρώτη φορά τον Όμηρο χάρη σε αυτή την ταινία. Είμαι όμως βέβαιος ότι δεν ήταν ένας, αλλά χιλιάδες.
Ποια σκηνή θεωρείτε ότι αποδίδει καλύτερα το πνεύμα της Οδύσσειας;
Δεν μπορώ να επιλέξω μία συγκεκριμένη σκηνή, γιατί το πνεύμα της Οδύσσειας χτίζεται σταδιακά: μέσα από κάθε σταθμό του ταξιδιού, μέσα από κάθε επεισόδιο και μέσα από κάθε ραψωδία. Το ίδιο συμβαίνει και στην ταινία. Το νόημα και η ατμόσφαιρα του έπους οικοδομούνται βήμα-βήμα και κορυφώνονται στο τέλος.Θεωρώ ότι, στο μεγαλύτερο μέρος της, η ταινία παρέμεινε πιστή στο πνεύμα της Οδύσσειας. Αυτό μπορούσε να το αντιληφθεί κανείς όχι από μία μόνο σκηνή, αλλά παρακολουθώντας προσεκτικά τη συνολική πορεία της ιστορίας.
Αν, παρ’ όλα αυτά, έπρεπε να επιλέξω τις προσωπικά αγαπημένες μου σκηνές —όχι απαραίτητα επειδή εκφράζουν περισσότερο το πνεύμα του έπους— θα διάλεγα τη σκηνή με τον Κύκλωπα Πολύφημο στη σπηλιά του, καθώς και το πέρασμα του Οδυσσέα από το νησί της Κίρκης.
Αν συμβουλεύατε τον σκηνοθέτη, ποια αρχαιολογική ή μυθολογική λεπτομέρεια θα του προτείνατε να προσέξει περισσότερο;
Τόσο μέσα από την προσωπική μου οπτική όσο και μέσα από την ιδιότητά μου ως αρχαιολόγου, θα ήθελα πάρα πολύ να δω την κάθοδο του Οδυσσέα στον Άδη να αποδίδεται με μεγαλύτερη λεπτομέρεια. Το ίδιο ισχύει και για τη συνομιλία του με την ψυχή της μητέρας του, αλλά και με τον μεγαλύτερο ήρωα των Αχαιών στον Τρωικό Πόλεμο, τον Αχιλλέα. Αυτές οι δύο σκηνές δεν είναι μόνο εντυπωσιακές και βαθιά συναισθηματικές. Μεταφέρουν επίσης πολύ ισχυρά και διαχρονικά μηνύματα, τα οποία έχουν ιδιαίτερη σημασία τόσο για τον ομηρικό κόσμο όσο και για τα ίδια τα έπη, αλλά και για τη ζωή γενικότερα.
Παρ’ όλη τη μεγάλη κινηματογραφική επιτυχία της ταινίας, έχει γίνει ήδη μεγάλος ντόρος γύρω από το casting και κυρίως για την επιλογή της Lupita Nyong’o στον ρόλο της Ωραίας Ελένης, λόγω του χρώματος του δέρματός της. Παρόλο που ο Όμηρος δεν δίνει λεπτομερή περιγραφή της εξωτερικής της εμφάνισης, έχουμε μεγαλώσει με την εικόνα ότι είχε τα χαρακτηριστικά μιας λευκής γυναίκας. Εσείς, όμως, έχετε αναφέρει πως αυτή η επιλογή δεν σας ενόχλησε. Εξηγήστε μας γιατί.
Θεωρώ ότι κανένας άνθρωπος πάνω στη γη δεν πιστεύει πραγματικά πως, για τους αρχαίους Έλληνες ή για τον ίδιο τον Όμηρο, η Ωραία Ελένη ήταν μια μαύρη γυναίκα. Αν εγώ είχα την ευθύνη της επιλογής της ηθοποιού για τον συγκεκριμένο ρόλο, πιθανότατα δεν θα επέλεγα μια μαύρη γυναίκα. Επομένως, καταλαβαίνω σε μεγάλο βαθμό όσους θεατές δεν συμφώνησαν με αυτή την καλλιτεχνική επιλογή.
Μιλάμε, άλλωστε, για ένα καλλιτεχνικό έργο και ανέκαθεν οι επιλογές των δημιουργών υπόκεινταν στην κρίση του κοινού, είτε αυτή αφορά την αισθητική είτε το κατά πόσο μια επιλογή άρεσε ή όχι.
Ωστόσο, όλοι είδαμε ότι πολύς κόσμος δεν περιορίστηκε στο να πει απλώς πως δεν του άρεσε η επιλογή της συγκεκριμένης ηθοποιού επειδή είχε στο μυαλό του μια διαφορετική εικόνα για την Ελένη. Πολλοί βρήκαν την αφορμή να συμμετάσχουν σε έναν διαδικτυακό πόλεμο ιδεολογιών, ενώ κάποιοι άλλοι εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία για να εξωτερικεύσουν έναν βαθύ και απροκάλυπτο ρατσισμό.
Σε καμία περίπτωση δεν υποστηρίζω ότι όποιος διαφώνησε με την επιλογή της Lupita Nyong’o είναι ρατσιστής. Νομίζω όμως ότι όλοι μας είδαμε δεκάδες, εκατοντάδες, ίσως και χιλιάδες σχόλια που ήταν ξεκάθαρα βαθιά ρατσιστικά.
Ο Όμηρος περιγράφει την Ωραία Ελένη με ελάχιστα επίθετα. Ένα από αυτά αναφέρεται στα λευκά της χέρια. Δεν χωρά, λοιπόν, αμφιβολία ότι, για τους αρχαίους Έλληνες και για τον ίδιο τον Όμηρο, η Ελένη ήταν λευκή. Από την άλλη πλευρά, όμως, μιλάμε για έναν μυθολογικό χαρακτήρα, ο οποίος ασφαλώς δεν υπήρξε όπως ακριβώς περιγράφεται στα έπη. Και ακόμη κι αν πίσω από τον μύθο υπήρχε κάποιο ιστορικό πρόσωπο, σίγουρα δεν γεννήθηκε μέσα από ένα αυγό, όπως μας αφηγείται η ελληνική μυθολογία.
Πηγαίνοντας να δω την ταινία, μετά από όλον αυτόν τον θόρυβο, ήμουν πραγματικά πολύ περίεργος να διαπιστώσω αν ο σκηνοθέτης προσπαθούσε να επιβάλει κάποια ιδεολογική ατζέντα ή να αλλάξει την ιστορία. Δεν ένιωσα σε καμία στιγμή ότι συνέβαινε κάτι τέτοιο. Και νομίζω ότι όποιος είδε την ταινία δύσκολα θα μπορούσε να ισχυριστεί το αντίθετο.
Η Ωραία Ελένη εμφανίζεται για ελάχιστα λεπτά και δεν γίνεται καμία απολύτως αναφορά ούτε στο χρώμα του δέρματός της ούτε στην καταγωγή της. Το μαύρο χρώμα αφορά την ηθοποιό και όχι τον χαρακτήρα όπως παρουσιάζεται μέσα στην ταινία.
Μπορεί και εμένα να μου φάνηκε αρχικά μια ασυνήθιστη επιλογή, αλλά σε καμία περίπτωση δεν ήταν λόγος ούτε για να μη δω την ταινία ούτε για να κατηγορήσω τον οποιονδήποτε για οτιδήποτε.
Προσωπικά, έχω πρόβλημα με τέτοιου είδους ανακρίβειες όταν δεν πρόκειται για έργα μυθοπλασίας αλλά, για παράδειγμα, για ντοκιμαντέρ, όπως συνέβη στην περίπτωση της Κλεοπάτρας του Netflix, όπου η βασίλισσα της Αιγύπτου παρουσιάστηκε ως μαύρη γυναίκα, ενώ γνωρίζουμε ότι αυτό δεν ανταποκρίνεται στα ιστορικά και αρχαιολογικά δεδομένα. Ένα ντοκιμαντέρ έχει υποχρέωση να αποδώσει τα γεγονότα με τη μεγαλύτερη δυνατή επιστημονική ακρίβεια. Μια κινηματογραφική ταινία δεν έχει την ίδια υποχρέωση.
Από τη μία πλευρά, όλος αυτός ο θόρυβος έφερε περισσότερο κόσμο στην ταινία, στην Οδύσσεια και ακόμη και στο ίδιο το αρχαίο κείμενο του Ομήρου, καθώς πολλοί αναζήτησαν πώς ακριβώς περιγράφεται η Ωραία Ελένη. Από την άλλη, όμως, μας ανάγκασε να συζητάμε περισσότερο για σύγχρονους ιδεολογικούς πολέμους παρά για το ίδιο το ομηρικό έπος.
Ο Όμηρος έχει αντέξει χιλιετίες και δεν κινδυνεύει από μία κινηματογραφική διασκευή, είτε είναι εξαιρετική είτε αποτυχημένη. Το γεγονός ότι εξακολουθεί να διαβάζεται μετά από τόσους αιώνες αποδεικνύει ακριβώς ότι πρόκειται για ένα πραγματικά κλασικό έργο, το οποίο αντέχει στις διασκευές, στις επανερμηνείες και στις διαφορετικές αναγνώσεις, χωρίς ποτέ να χάνει τη δύναμή του.
Κλείνοντας, αν έπρεπε να βαθμολογήσετε την ταινία, τι βαθμό θα της βάζατε;
Καθαρά μέσα από την προσωπική μου οπτική, ως άνθρωπος που δεν είναι κριτικός κινηματογράφου ούτε ιδιαίτερα σινεφίλ, θα της έβαζα σίγουρα από 7,5 έως 8 στα 10. Την απόλαυσα πραγματικά. Είμαι λάτρης του Ομήρου και της ελληνικής αρχαιότητας, ανυπομονούσα να τη δω και δεν απογοητεύτηκα. Θα τη συνιστούσα ανεπιφύλακτα σε όποιον θέλει να παρακολουθήσει μια βαθιά συναισθηματική, συμβολική και καλογυρισμένη ταινία, η οποία, παρά τις αρκετές ατέλειές της, καταφέρνει να συγκινήσει και να προβληματίσει. Δεν θα τη συνιστούσα, όμως, σε κάποιον που περιμένει να δει την Οδύσσεια όπως ακριβώς την έγραψε ο Όμηρος.
[email protected] | [email protected]
www.youtube.com/TheMythologist
https://www.instagram.com/the_mythologist_/
