Υπήρξε μια εποχή που η τηλεόραση ήταν το σημαντικότερο ραντεβού της ημέρας. Οι οικογένειες συγκεντρώνονταν στο σαλόνι, περίμεναν να αρχίσει η αγαπημένη τους σειρά, σχολίαζαν τις ειδήσεις και συζητούσαν όσα είχαν παρακολουθήσει. Το τηλεκοντρόλ άλλαζε χέρια, οι τηλεοπτικοί ήρωες γίνονταν μέρος της καθημερινότητάς μας και οι μεγάλες στιγμές της ιστορίας έμπαιναν στα σπίτια μας μέσα από μια οθόνη.

Σήμερα, σχεδόν έναν αιώνα μετά τις πρώτες επιτυχημένες τηλεοπτικές μεταδόσεις, η τηλεόραση έχει αλλάξει μορφή. Χωρά στο κινητό μας, μας ακολουθεί στις μετακινήσεις μας και μας επιτρέπει να παρακολουθούμε ό,τι θέλουμε, όποτε θέλουμε.
Κάτι, όμως, παραμένει αναλλοίωτο, η δύναμή της να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο, τους άλλους και τον ίδιο μας τον εαυτό.

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Τηλεόρασης, που γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 21 Νοεμβρίου, κάνουμε μια αναδρομή στην ιστορία ενός μέσου που δεν άλλαξε μόνο την ψυχαγωγία, αλλά και την ίδια την κοινωνία.
Από μια ασπρόμαυρη εικόνα σε μια επανάσταση
Η ιστορία της τηλεόρασης δεν ξεκίνησε με μια τεράστια οθόνη υψηλής ευκρίνειας, αλλά με μια μικρή, ασπρόμαυρη εικόνα που για την εποχή της έμοιαζε σχεδόν μαγική. Στις 26 Ιανουαρίου 1926, ο Σκωτσέζος εφευρέτης John Logie Baird πραγματοποίησε στο Λονδίνο μια ιστορική δημόσια επίδειξη λειτουργικού τηλεοπτικού συστήματος, καταφέρνοντας να μεταδώσει κινούμενες εικόνες.

Παρότι η τηλεόραση αναπτύχθηκε μέσα από τη συμβολή πολλών εφευρετών και τεχνολογικών καινοτομιών, η συγκεκριμένη επίδειξη θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα ορόσημα στην ιστορία της. Ακολούθησαν οι πρώτες τηλεοπτικές εκπομπές, η σταδιακή καθιέρωση της τηλεόρασης στα νοικοκυριά, η έγχρωμη εικόνα και, δεκαετίες αργότερα, η ψηφιακή μετάδοση.

Η τηλεόραση έγινε το παράθυρο μέσα από το οποίο εκατομμύρια άνθρωποι παρακολουθούσαν ιστορικά γεγονότα, πολιτικές εξελίξεις, αθλητικές διοργανώσεις, συναυλίες και στιγμές που έμελλε να μείνουν χαραγμένες στη συλλογική μνήμη.

Για πρώτη φορά, άνθρωποι από διαφορετικές χώρες μπορούσαν να παρακολουθούν τις ίδιες εικόνες και να μοιράζονται, έστω και από απόσταση, μια κοινή εμπειρία.

Γιατί γιορτάζουμε την Παγκόσμια Ημέρα Τηλεόρασης;
Η 21η Νοεμβρίου καθιερώθηκε ως Παγκόσμια Ημέρα Τηλεόρασης από τη Γενική Συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών το 1996. Η ημερομηνία συνδέεται με το πρώτο Παγκόσμιο Φόρουμ Τηλεόρασης, που πραγματοποιήθηκε στις 21 και 22 Νοεμβρίου της ίδιας χρονιάς.

Σκοπός της ημέρας δεν είναι απλώς να γιορτάσουμε μια τεχνολογική εφεύρεση. Είναι να αναγνωρίσουμε τη σημασία της τηλεόρασης ως μέσου ενημέρωσης, επικοινωνίας, πολιτισμού και διαμόρφωσης της κοινής γνώμης.
Γιατί η τηλεόραση δεν μας δείχνει μόνο τι συμβαίνει στον κόσμο, μερικές φορές επηρεάζει και το πώς ερμηνεύουμε όσα συμβαίνουν.

Πόσο επηρεάζει η τηλεόραση τις απόψεις μας;
Ας σκεφτούμε κάτι απλό, πόσες φορές έχουμε σχηματίσει άποψη για ένα γεγονός επειδή το παρακολουθήσαμε στις ειδήσεις; Πόσες φορές έχουμε ταυτιστεί με έναν τηλεοπτικό χαρακτήρα ή έχουμε αλλάξει γνώμη για ένα κοινωνικό ζήτημα μέσα από μια σειρά;
Η τηλεόραση δεν αποτελεί έναν ουδέτερο καθρέφτη της πραγματικότητας. Κάθε τηλεοπτικό περιεχόμενο περιλαμβάνει επιλογές, ποια γεγονότα θα παρουσιαστούν, ποιοι άνθρωποι θα μιλήσουν, ποιες εικόνες θα προβληθούν και πόσος χρόνος θα αφιερωθεί σε κάθε θέμα.

Αυτές οι επιλογές μπορούν να επηρεάσουν την προσοχή μας, τις συζητήσεις μας και σε ορισμένες περιπτώσεις, τις αντιλήψεις μας.
Ο κοινωνικός επιστήμονας και ερευνητής της επικοινωνίας George Gerbner, ο οποίος ανέπτυξε τη γνωστή θεωρία της καλλιέργειας (Cultivation Theory), υποστήριξε μέσα από το ερευνητικό του έργο ότι η μακροχρόνια έκθεση σε επαναλαμβανόμενα τηλεοπτικά μηνύματα μπορεί να επηρεάζει την εικόνα που σχηματίζουν οι θεατές για την κοινωνική πραγματικότητα.

Για παράδειγμα, όταν ένας άνθρωπος παρακολουθεί συστηματικά τηλεοπτικό περιεχόμενο στο οποίο κυριαρχεί η βία, ενδέχεται να αντιλαμβάνεται τον κόσμο ως πιο επικίνδυνο απ’ όσο είναι στην πραγματικότητα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι τηλεθεατές επηρεάζονται με τον ίδιο τρόπο ή ότι η τηλεόραση καθορίζει απόλυτα τις πεποιθήσεις μας. Η προσωπική εμπειρία, η εκπαίδευση, το οικογενειακό περιβάλλον και η κριτική σκέψη διαδραματίζουν επίσης σημαντικό ρόλο. Σημαίνει όμως ότι οι εικόνες που βλέπουμε ξανά και ξανά μπορεί σταδιακά να επηρεάζουν όσα θεωρούμε φυσιολογικά, συνηθισμένα ή αποδεκτά.
Τα πρότυπα ομορφιάς που γεννήθηκαν μπροστά στην οθόνη
Η επιρροή της τηλεόρασης δεν περιορίζεται στην ενημέρωση, επεκτείνεται στη μόδα, στην ομορφιά, στις σχέσεις και στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την επιτυχία. Για δεκαετίες, οι τηλεοπτικές διαφημίσεις, οι σειρές, τα μουσικά προγράμματα και τα reality shows προέβαλλαν συγκεκριμένα πρότυπα εμφάνισης και τρόπου ζωής.

Το αψεγάδιαστο δέρμα, το λεπτό σώμα, τα λαμπερά μαλλιά, τα ακριβά ρούχα και η φαινομενικά τέλεια καθημερινότητα παρουσιάζονταν συχνά ως στοιχεία μιας επιθυμητής ζωής. Πόσες φορές, άλλωστε, δεν θελήσαμε να αντιγράψουμε το χτένισμα μιας αγαπημένης ηθοποιού, το ντύσιμο μιας παρουσιάστριας ή τη διακόσμηση ενός σπιτιού που είδαμε σε κάποια σειρά;

Η επιρροή αυτή μπορεί να είναι δημιουργική, προσφέροντας έμπνευση και νέες ιδέες, μπορεί, όμως, να δημιουργήσει και μη ρεαλιστικές προσδοκίες, ιδιαίτερα όταν προβάλλεται μια περιορισμένη εικόνα της ομορφιάς.

Σήμερα, η συζήτηση έχει επεκταθεί στη συμπερίληψη διαφορετικών σωματότυπων, ηλικιών, ταυτοτήτων και μορφών ομορφιάς, και όσο περισσότερες διαφορετικές ιστορίες βλέπουμε στην οθόνη, τόσο περισσότερες ευκαιρίες έχουμε να αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας μέσα σε αυτές.
Οι σειρές που μπορούν να καταρρίψουν στερεότυπα
Αν η τηλεόραση μπορεί να ενισχύσει στερεότυπα, μπορεί επίσης να συμβάλει στην αμφισβήτησή τους. Μέσα από τις τηλεοπτικές ιστορίες γνωρίζουμε ανθρώπους με διαφορετικές εμπειρίες, πολιτισμικές καταβολές, οικογενειακές συνθήκες και προσωπικές διαδρομές.

Ένας χαρακτήρας μπορεί να μας κάνει να κατανοήσουμε καλύτερα μια κοινωνική δυσκολία που δεν έχουμε αντιμετωπίσει ποτέ. Μια σειρά μπορεί να ανοίξει συζητήσεις για την ψυχική υγεία, τον ρατσισμό, την ισότητα των φύλων, τη διαφορετικότητα ή τις οικογενειακές σχέσεις.

Ακόμη και μια κωμωδία μπορεί να μας οδηγήσει να αναρωτηθούμε γιατί θεωρούμε ορισμένες συμπεριφορές φυσιολογικές και άλλες παράξενες. Η τηλεόραση, επομένως, έχει δύο όψεις, μπορεί να αναπαράγει ξεπερασμένες αντιλήψεις, αλλά μπορεί και να δημιουργήσει χώρο για νέες οπτικές.

Από την οικογενειακή τηλεόραση στο Netflix και το TikTok
Κάποτε έπρεπε να περιμένουμε συγκεκριμένη ημέρα και ώρα για να δούμε το επόμενο επεισόδιο της αγαπημένης μας σειράς. Σήμερα, μπορούμε να παρακολουθήσουμε μια ολόκληρη σεζόν μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο. Οι πλατφόρμες streaming, όπως το Netflix και το Disney+, άλλαξαν ριζικά τις συνήθειές μας. Το πρόγραμμα δεν καθορίζεται πλέον αποκλειστικά από έναν τηλεοπτικό σταθμό, αλλά σε μεγάλο βαθμό από τις προσωπικές μας επιλογές.

Παράλληλα, τα social media έχουν δημιουργήσει έναν νέο τρόπο κατανάλωσης τηλεοπτικού περιεχομένου. Μια σκηνή από μια σειρά μπορεί να γίνει viral στο TikTok, μια τηλεοπτική συνέντευξη να προκαλέσει χιλιάδες σχόλια στο Instagram και μια εμφάνιση σε reality show να δημιουργήσει μια νέα τάση στη μόδα.

Η τηλεόραση δεν περιορίζεται πια στην οθόνη του σαλονιού, συνεχίζει να υπάρχει μέσα από αποσπάσματα, συζητήσεις, memes και αναρτήσεις που ταξιδεύουν σε ολόκληρο τον κόσμο.
Η κοινωνιολογική διάσταση: Βλέπουμε την πραγματικότητα ή αυτό που μας δείχνουν;
Ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα που γεννά η τηλεόραση αφορά τη σχέση ανάμεσα στην εικόνα και στην πραγματικότητα. Όταν βλέπουμε μια είδηση, μια διαφήμιση ή μια τηλεοπτική ιστορία, πόσο συνειδητοποιούμε ότι παρακολουθούμε μια συγκεκριμένη παρουσίαση του κόσμου και όχι απαραίτητα ολόκληρη την εικόνα;

Η κοινωνιολογική προσέγγιση μας βοηθά να κατανοήσουμε ότι τα μέσα ενημέρωσης δεν λειτουργούν αποκομμένα από την κοινωνία. Αντανακλούν τις αξίες, τις αντιφάσεις και τις αλλαγές της, ενώ ταυτόχρονα μπορούν να επηρεάζουν τις δημόσιες συζητήσεις.
Τελικά, πόση δύναμη έχει το τηλεκοντρόλ;
Ίσως περισσότερη απ’ όση φανταζόμαστε. Η τηλεόραση μας έχει κάνει να γελάσουμε, να συγκινηθούμε, να ενημερωθούμε και να ταξιδέψουμε νοερά σε μέρη που δεν έχουμε επισκεφθεί ποτέ. Μας έχει συστήσει πρόσωπα που έγιναν είδωλα, έχει δημιουργήσει τάσεις που ακολουθήθηκαν από εκατομμύρια ανθρώπους και έχει μεταφέρει ιστορικές στιγμές στα σπίτια μας.

Ταυτόχρονα, μας έχει υπενθυμίσει πόσο σημαντικό είναι να μη δεχόμαστε κάθε εικόνα χωρίς ερωτήσεις. Να αναζητούμε διαφορετικές πηγές, να αναγνωρίζουμε τα στερεότυπα, να αμφισβητούμε τα μη ρεαλιστικά πρότυπα και να επιλέγουμε συνειδητά το περιεχόμενο που καταναλώνουμε.
Γιατί, έναν αιώνα μετά την πρώτη δημόσια επίδειξη τηλεόρασης, το πιο σημαντικό δεν είναι μόνο πόσο έχει εξελιχθεί η εικόνα, αλλά το πόσο έχουμε εξελιχθεί εμείς ως θεατές. Η μικρή οθόνη στην ουσία δεν είναι απλώς ένα μέσο που μας δείχνει τον κόσμο, είναι ένα μέσο που, με τον δικό του τρόπο, συμμετέχει στη διαμόρφωσή του.
Φωτογραφία εξωφύλλου: Photo By Pinterest