Η Λευκωσία είναι μια πόλη που κουβαλά την ιστορία της στους δρόμους, στα τείχη και, κυρίως, στις σιωπές της. Εδώ, η ιστορική μνήμη δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, αλλά ζωντανό κομμάτι της καθημερινότητας, που επανέρχεται μέσα από εικόνες, ήχους, απουσίες και μικρές λεπτομέρειες που συχνά προσπερνούμε. Και είναι ίσως τις βραδινές ώρες, όταν οι ρυθμοί της παλιάς πόλης επιβραδύνουν, που όλα αυτά γίνονται πιο αισθητά.
Φωτογραφίες: Σκεύη Λαού ©PSI Foundation
Αυτές τις μέρες, καθώς τα καταστήματα κλείνουν, οι δρόμοι αδειάζουν και τα φώτα σβήνουν το ένα μετά το άλλο, κάποιες εικόνες εξακολουθούν να κινούνται ανάμεσα στις σκοτεινές βιτρίνες και τις προσόψεις των κτηρίων. Ανθρώπινες μορφές, ξεχασμένα τοπία, θραύσματα μνήμης και παράξενες αφηγήσεις φωτίζουν απροσδόκητα τον αστικό χώρο. Είναι οι βιντεοεγκαταστάσεις της έκθεσης «Objects in the Mirror May Be Closer Than They Appear», που έχουν μετατρέψει την παλιά Λευκωσία σε έναν ανοιχτό εκθεσιακό χώρο. Μια έκθεση που δεν περιμένει το κοινό να περάσει την πόρτα μιας γκαλερί, αλλά βγαίνει η ίδια στον δρόμο, διεκδικώντας την προσοχή μας και προσκαλώντας μας να ανακαλύψουμε ξανά μια πόλη που γνωρίζουμε (ή και όχι).
Η πρώτη παρουσία του PSI Foundation στη Λευκωσία, σε επιμέλεια της Ευαγορίας Δαπόλα, απλώνεται σε εννέα σημεία του ιστορικού κέντρου, δημιουργώντας μια εμπειρία που μοιάζει περισσότερο με εξερεύνηση παρά με συμβατική επίσκεψη σε έκθεση. Η βιντεοτέχνη εγκαταλείπει το προστατευμένο περιβάλλον του μουσείου και συναντά τον θόρυβο, την κίνηση, την αρχιτεκτονική και τις αντιφάσεις της πόλης. Κάθε ένα από τα 14 έργα αποκτά μια διαφορετική σημασία μέσα από τον χώρο που το φιλοξενεί, ενώ κάθε στάση προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι σε μια αφήγηση για τον χρόνο, τη μνήμη, την απώλεια και την ανθρώπινη παρουσία.
Δεν υπάρχει σωστή σειρά για να ανακαλύψει κανείς τα έργα. Υπάρχουν μόνο πιθανές αφετηρίες, όπως το πολιτιστικό κέντρο MERES, στην οδό Πενταδακτύλου 33, όπου παρουσιάζονται τέσσερα έργα. Στο «ZEI» του Κωνσταντίνου Ταλιώτη αναβιώνει η μεταφορά του επιβλητικού αγάλματος του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’ από την αυλή του Αρχιεπισκοπικού Μεγάρου στα βουνά, κοντά στη Μονή του Κύκκου, το 2008. Η προβολή του έργου στην ίδια ιστορική περιοχή από την οποία απομακρύνθηκε το άγαλμα, δημιουργεί έναν ιδιαίτερο διάλογο ανάμεσα στην εικόνα, τη δημόσια μνήμη και την εξουσία των συμβόλων. Στον ίδιο χώρο, το «Lacerate» της Janis Rafa αποκαλύπτει τη σκοτεινή πραγματικότητα πίσω από την πολυτέλεια ενός σπιτιού, εξερευνώντας την έμφυλη βία και τις σχέσεις εξουσίας. Στο «Directors’ Commentary (Stromboli)» του Αριστοτέλη Νικόλα Μοχλούλη, η εμβληματική ταινία «Stromboli» του Ρομπέρτο Ροσελίνι αποκτά μια διαφορετική ανάγνωση μέσα από έναν νέο σχολιασμό. Το «He Loves a Bodiless Dream» του Αλέξανδρου Πισσούριου, από την άλλη, ξεδιπλώνει μια ονειρική καταγραφή της επιθυμίας και της μνήμης, με φόντο ένα καλοκαιρινό τοπίο της Γαύδου.
Στο Mobhaus design store, στην οδό Θησέως 2, παρουσιάζονται τρία έργα του Κωνσταντίνου Ταλιώτη, τα «Interiors of Cyprus», «Plants of Cyprus» και «People of Cyprus». Μέσα από υλικό παλιών βιντεοκασετών VHS, ο καλλιτέχνης συγκεντρώνει εικόνες ανθρώπων, φυτών και εσωτερικών χώρων, δημιουργώντας ένα ιδιότυπο οπτικό αρχείο της Κύπρου. Στιγμιότυπα που κάποτε αποτελούσαν απλώς το φόντο μιας κινηματογραφικής σκηνής, αποκτούν νέα σημασία, ανασυνθέτοντας την εικόνα μιας εποχής που μοιάζει ταυτόχρονα οικεία και μακρινή.
Στο NOL Design Studio, στην Πενταδακτύλου 15–17, το «Recording Angel» της Δανάης Ηώ καταγράφει μια διαδρομή με αυτοκίνητο στη Θήβα και τη γύρω ύπαιθρο. Μέσα από τον πλαϊνό καθρέφτη, το βλέμμα κινείται ανάμεσα σε δύο τοπία, εκείνο που αφήνουμε πίσω μας και εκείνο που απλώνεται μπροστά μας. Ανάμεσα σε ελαιώνες, αρχαίους μύθους και ιστορικές αφηγήσεις, το έργο εξερευνά πώς η μνήμη διαμορφώνει την αντίληψή μας για έναν τόπο.
Στο Δημοτικό Κέντρο Τεχνών Λευκωσίας (NiMAC), στην Παλιά Ηλεκτρική, η εικόνα είναι παράξενη και συγκλονιστική. Στο «A Sign of Prosperity to the Dreamer» της Janis Rafa, νεκρά πουλιά, θύματα παράνομου κυνηγιού, ανυψώνονται αργά προς τον ουρανό μέσω υπόγειων εκρήξεων. Η σχεδόν υπνωτιστική τους κίνηση μετατρέπεται σε έναν ποιητικό φόρο τιμής στη χαμένη ζωή και έναν προβληματισμό για τη βία του ανθρώπου απέναντι στη φύση.
Στην Αισχύλου 83, στο Kartzin x Visual Voices, ο Nadim Choufi στρέφει την κάμερά του σε ένα γυάλινο κτήριο της Βηρυτού. Στο «I’m Not Sure It’s the Same Sun Anymore», ο ήλιος αντανακλάται στην πρόσοψή του, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση πως υπάρχουν δύο ήλιοι. Μήνες μετά την καταστροφική έκρηξη στο λιμάνι της πόλης, αυτή η φαινομενικά απλή οπτική παραμόρφωση αποτυπώνει πώς ένα τραυματικό γεγονός μπορεί να αλλάξει ριζικά την αντίληψή μας για έναν γνώριμο τόπο.
Λίγο παρακάτω, στο Cloudyworks, στην Αισχύλου 41Α, τέσσερις άνδρες παίζουν τένις με φόντο τα ιστορικά τείχη της Λευκωσίας. Η μπάλα πηγαινοέρχεται, οι κινήσεις επαναλαμβάνονται και μια συνηθισμένη καθημερινή σκηνή αποκτά διαφορετική διάσταση. Το «Tennis Film» της Κάκιας Κατσελλή υπενθυμίζει ότι η ζωή συνεχίζεται στη σκιά της ιστορίας.
Συνεχίζοντας τη διαδρομή στους αριθμούς 33 – 35 της οδού Αισχύλου, τρία ακόμη έργα στρέφουν την προσοχή σε όσα συνήθως προσπερνούμε. Στο «Bird» του Στέλιου Καλλινίκου, ένα μικρό πουλί, ένας ζευκαλάτης, βρίσκεται αντιμέτωπο με την αντανάκλασή του. Στο «Deniz: bir, iki, üç» της Μαρίας Αναστασίου, μια γυναίκα, η Deniz, κοιτάζει την κάμερα, κινώντας ρυθμικά μια βεντάλια, ενώ μια φωνή μετρά: ένα, δύο, τρία. Στο «Seven Types of Dust» της Δανάης Ηώ, η σκόνη γίνεται πρωταγωνίστρια μιας αφήγησης για τη Θήβα, όπου αρχαία ερείπια, αγροτικά τοπία και σύγχρονες υποδομές συνυπάρχουν, αποκαλύπτοντας τα πολλαπλά στρώματα της ιστορίας.
Στην οδό Σαπφούς 6, το «Water Source (Held Flow)» της Κάκιας Κατσελλή αξιοποιεί οικογενειακά πλάνα που κινηματογράφησε ο πατέρας της, Κώστας Κατσελλής, το 1973–74, με μια κάμερα Super 8. Μια γυναίκα απλώνει τα χέρια της κάτω από το νερό μιας παλιάς αντλίας, σε μια κίνηση που επαναλαμβάνεται αδιάκοπα. Μια φευγαλέα στιγμή από το παρελθόν αποκτά νέα διάρκεια, αναδεικνύοντας την εύθραυστη σχέση ανάμεσα στον χρόνο και τη μνήμη.
Στο The Gym Bar, στην Ονασαγόρου 89, πρωταγωνιστεί ένα γνώριμο σημείο της Λευκωσίας, το σιντριβάνι του Δημοτικού Κήπου. Στο «Like a Wheel Within a Wheel», ο Αλέξανδρος Πισσούριος το κινηματογραφεί δύο φορές πάνω στο ίδιο φιλμ 16mm, δημιουργώντας μια διπλή εικόνα όπου διαφορετικές στιγμές συνυπάρχουν. Το νερό, το φως και οι αντανακλάσεις γίνονται μια ποιητική εξερεύνηση του χρόνου και της επανάληψης.
Αυτή η διαφορετική αίσθηση του χρόνου διατρέχει ολόκληρη την έκθεση, η οποία συνομιλεί και με το «Bill Viola. Unspoken», που παρουσιάζεται από το PSI Foundation στη Λεμεσό. Μέσα από τη βραδύτητα των εικόνων, την επανάληψη και την προσοχή στις μικρές λεπτομέρειες, τα έργα μάς καλούν να επιβραδύνουμε κι εμείς. Να σταματήσουμε για λίγο, να παρατηρήσουμε, να κοιτάξουμε πραγματικά όσα συμβαίνουν μπροστά μας. Κι αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν η τέχνη βρίσκεται στον δρόμο, ανάμεσα στους βιαστικούς ρυθμούς της καθημερινότητας και σε χιλιάδες οπτικά ερεθίσματα. Εκεί όπου μια απροσδόκητη εικόνα μπορεί να μας κάνει να κοντοσταθούμε και να αφεθούμε. Έτσι, για μια στιγμή, από περαστικοί γινόμαστε θεατές.
Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη γοητεία του «Objects in the Mirror May Be Closer Than They Appear». Χωρίς συγκεκριμένη διαδρομή ή προκαθορισμένη σειρά θέασης, η έκθεση μάς αφήνει ελεύθερους να περιπλανηθούμε στα στενά της παλιάς Λευκωσίας, να συναντήσουμε την τέχνη εκεί που δεν την περιμένουμε και, μέσα από αυτήν τη διαδικασία, να ανακαλύψουμε ξανά την ίδια την πόλη, παρατηρώντας όσα βρίσκονταν ανέκαθεν μπροστά στα μάτια μας.
Πληροφορίες: Η έκθεση «Objects in the Mirror May Be Closer Than They Appear» παρουσιάζεται έως τις 2 Νοεμβρίου 2026, Τετάρτη έως Κυριακή, 17:30–22:30.
Ο αναλυτικός χάρτης με τις εννέα τοποθεσίες είναι διαθέσιμος στην ιστοσελίδα του PSI Foundation.
