Κάθε Σεπτέμβριο μοιάζει σαν να ανοίγει μπροστά μας ένα καινούργιο κεφάλαιο. Οι διακοπές τελειώνουν, η καθημερινότητα επιστρέφει στους γνώριμους ρυθμούς της και μαζί έρχεται εκείνη η ίδια σκέψη ,«Από τον Σεπτέμβριο θα αλλάξω».
Θα οργανωθώ καλύτερα, θα φροντίσω περισσότερο τον εαυτό μου, θα βάλω νέους στόχους, θα αφήσω πίσω ό,τι δεν μου κάνει καλό. Γιατί, όμως, έχουμε συνδέσει τόσο έντονα τον Σεπτέμβριο με την έννοια της νέας αρχής; Και πόσο πραγματικά μπορεί ένας μήνας να επηρεάσει την ψυχολογία και τη συμπεριφορά μας;
Είναι το «new September, new me» μια υγιής μορφή κινητοποίησης ή μήπως κρύβει πίσω του ακόμη μία απαίτηση να γίνουμε η «καλύτερη εκδοχή» του εαυτού μας;
Η οργανωσιακή ψυχολόγος Βασιλική Χριστίδη μιλά αποκλειστικά στο HELLO! και μας εξηγεί τι κρύβεται πίσω από την ανάγκη μας για restart.
Μας μιλά για το fresh-start effect, τη δύναμη των χρονικών οροσήμων, τη σχέση μας με τους στόχους, αλλά και την πίεση που μπορεί να δημιουργεί η διαρκής ανάγκη για αυτοβελτίωση
Και ίσως, όπως προκύπτει από τη συζήτησή μας, η πιο ουσιαστική νέα αρχή δεν είναι να προσπαθήσουμε να γίνουμε κάποιος άλλος, αλλά να καταλάβουμε καλύτερα τι θέλουμε πραγματικά να αλλάξουμε, τι αξίζει να κρατήσουμε και πώς θέλουμε να προχωρήσουμε από εδώ και πέρα.
Γιατί ο Σεπτέμβριος έχει συνδεθεί τόσο έντονα με την ιδέα μιας καινούργιας αρχής; Υπάρχει πραγματικά κάποια ψυχολογική βάση σε αυτό;
Ναι, υπάρχει ψυχολογική βάση, αλλά θα έλεγα ότι δεν αφορά αποκλειστικά τον Σεπτέμβριο. Στην ψυχολογία έχει μελετηθεί το λεγόμενο fresh-start effect, δηλαδή η τάση μας να αισθανόμαστε μεγαλύτερη κινητοποίηση για αλλαγή μετά από συγκεκριμένα χρονικά ορόσημα.
Έρευνες έχουν δείξει ότι η έναρξη μιας νέας εβδομάδας, ενός μήνα, ενός έτους ή ενός εξαμήνου μπορεί να λειτουργήσει ως ένα τέτοιο ορόσημο και να αυξήσει τη διάθεση για επίτευξη στόχων. Ο Σεπτέμβριος, ειδικά στην ελληνική και γενικότερα στη δυτική κουλτούρα, είναι ένα εξαιρετικά ισχυρό χρονικό ορόσημο. Από την παιδική μας ηλικία τον έχουμε συνδέσει με την έναρξη της σχολικής χρονιάς, και αργότερα με την επιστροφή στη δουλειά, την επαναφορά της καθημερινής ρουτίνας και έναν νέο κύκλο δραστηριοτήτων.
Με άλλα λόγια, ο Σεπτέμβριος δεν «μας κάνει» από μόνος του να αλλάξουμε. Μας προσφέρει ένα ψυχολογικό σημείο διαχωρισμού ανάμεσα στο «πριν» και το «από εδώ και πέρα». Και αυτό μπορεί να είναι πολύ χρήσιμο, γιατί μας επιτρέπει να δούμε τη ζωή μας λίγο πιο συνολικά και να αποφασίσουμε τι θέλουμε να κρατήσουμε και τι θέλουμε να αλλάξουμε.
Τι είναι αυτό που μας κάνει να αισθανόμαστε ότι τον Σεπτέμβριο μπορούμε να κάνουμε μια νέα αρχή στη ζωή μας;
Ένα σημαντικό στοιχείο είναι η αίσθηση ότι ο χρόνος χωρίζεται σε «κεφάλαια». Όταν υπάρχει ένα σαφές χρονικό ορόσημο, έχουμε την τάση να διαχωρίζουμε νοητικά τον προηγούμενο εαυτό μας από τον μελλοντικό. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει μια πιο αισιόδοξη αίσθηση του τύπου «μέχρι τώρα μπορεί να μην τα κατάφερα, αλλά από εδώ και πέρα μπορώ να προσπαθήσω διαφορετικά».
Η έρευνα για το fresh-start effect δείχνει ακριβώς αυτή τη λειτουργία των χρονικών οροσήμων: μπορούν να μας βοηθήσουν να αφήσουμε ψυχολογικά πίσω προηγούμενες αδυναμίες και να υιοθετήσουμε μια πιο μακροπρόθεσμη οπτική για τη ζωή μας. Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη σημαντικό: η νέα αρχή δεν είναι μόνο αλλαγή συμπεριφοράς. Μπορεί να είναι και μια αλλαγή στην αφήγηση που έχουμε για τον εαυτό μας.
Το «ξεκινάω από τον Σεπτέμβριο» μπορεί να σημαίνει «θέλω να γίνω ένας άνθρωπος που φροντίζει περισσότερο τον εαυτό του», «που οργανώνεται», «που βάζει όρια» ή «που δίνει περισσότερο χώρο σε πράγματα που έχουν νόημα». Μήπως η κουλτούρα του “new September, new me” δημιουργεί περισσότερη πίεση παρά κίνητρο; Μπορεί. Και εδώ θα έκανα μια σημαντική διάκριση: άλλο η κινητοποίηση για αλλαγή και άλλο η αίσθηση ότι πρέπει να διορθώσουμε τον εαυτό μας. Το πρώτο μπορεί να είναι πολύ λειτουργικό. Το δεύτερο μπορεί να γίνει ιδιαίτερα επιβαρυντικό. Η στοχοθεσία από μόνη της δεν είναι κάτι αρνητικό.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο στόχος συνδέεται με την προσωπική μας αξία. Δηλαδή όταν το «θέλω να οργανωθώ καλύτερα» μετατρέπεται σε «αν δεν μπορώ να οργανωθώ, κάτι δεν πάει καλά με εμένα». Εκεί η προσπάθεια βελτίωσης μπορεί να μετατραπεί σε αυτοκριτική.
Και γνωρίζουμε ότι η αυτοκριτική συνδέεται με χειρότερη πρόοδο στην επίτευξη στόχων, ενώ ορισμένες μορφές τελειοθηρίας μπορούν να συνδέονται με αυξημένη ψυχολογική επιβάρυνση. Οπότε θα έλεγα ότι το ζητούμενο δεν είναι να εγκαταλείψουμε τους στόχους μας. Είναι να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε τους στόχους ως μέτρο της αξίας μας.
Τι ακριβώς αναζητούμε όταν λέμε ότι χρειαζόμαστε restart;
Νομίζω ότι πολλές φορές το «χρειάζομαι ένα restart» δεν σημαίνει κυριολεκτικά «θέλω να αλλάξω τη ζωή μου». Μπορεί να σημαίνει «χρειάζομαι να αισθανθώ ότι έχω ξανά τον έλεγχο». Μπορεί επίσης να σημαίνει ότι έχουμε ανάγκη από δομή μετά από μια περίοδο λιγότερο οργανωμένης καθημερινότητας, από μια αίσθηση κατεύθυνσης ή από την εμπειρία ότι κάνουμε κάτι που έχει νόημα για εμάς. Και εδώ είναι σημαντικό να μην υποθέτουμε ότι όλοι χρειάζονται το ίδιο restart. Για κάποιον μπορεί να σημαίνει περισσότερη δράση και στόχους. Για κάποιον άλλον μπορεί να σημαίνει περισσότερο ύπνο, λιγότερες υποχρεώσεις, καλύτερα όρια ή ακόμη και την αποδοχή ότι δεν χρειάζεται να αλλάξει τίποτα δραματικά. Από ψυχολογική άποψη, επομένως, θα είχε περισσότερο ενδιαφέρον να ρωτήσουμε «τι ακριβώς θέλω να αλλάξει και γιατί;» αντί για το γενικό «πρέπει να κάνω restart».
Γιατί νιώθουμε πως πρέπει να διορθώσουμε τη ζωή μας μετά το καλοκαίρι;
Γιατί η επιστροφή στη ρουτίνα λειτουργεί σαν καθρέφτης. Το καλοκαίρι συχνά αλλάζει προσωρινά το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούμε: διαφορετικό πρόγραμμα, λιγότερες υποχρεώσεις, περισσότερος ελεύθερος χρόνος ή κοινωνική δραστηριότητα.
Όταν επιστρέφουμε στην καθημερινότητα, γινόμαστε πιο έντονα aware για το τι δεν μας λειτουργεί. Μπορεί να συνειδητοποιήσουμε ότι το πρόγραμμά μας μας εξαντλεί, ότι μια σχέση δεν μας ικανοποιεί, ότι δεν έχουμε χρόνο για τον εαυτό μας ή ότι έχουμε αφήσει πίσω κάποιες ανάγκες μας.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι «η ζωή μας χρειάζεται διόρθωση». Μπορεί απλώς να σημαίνει ότι, όταν αλλάζει προσωρινά το πλαίσιο της καθημερινότητάς μας, αποκτούμε μεγαλύτερη απόσταση και μπορούμε να παρατηρήσουμε τη ζωή μας διαφορετικά. Γι’ αυτό θεωρώ πιο χρήσιμο να αντιμετωπίζουμε τον Σεπτέμβριο ως περίοδο αναστοχασμού και όχι ως περίοδο «διόρθωσης».
Μήπως η εμμονή με τους στόχους μας κάνει να αισθανόμαστε συνεχώς ανεπαρκείς;
Ναι, ειδικά όταν οι στόχοι γίνονται ένα ατελείωτο σύστημα αξιολόγησης του εαυτού μας. Υπάρχει μια πολύ σημαντική διάκριση ανάμεσα στο «έχω στόχους γιατί θέλω να εξελιχθώ» και στο «έχω στόχους γιατί δεν είμαι αρκετός όπως είμαι».
Η Self-Determination Theory των Deci και Ryan, για παράδειγμα, υποστηρίζει ότι η ποιότητα της κινητοποίησης έχει σημασία. Η ανθρώπινη ευημερία συνδέεται με την ικανοποίηση βασικών ψυχολογικών αναγκών, όπως η αυτονομία, η αίσθηση ικανότητας και η σύνδεση με τους άλλους. Όταν οι στόχοι μας είναι περισσότερο αυτοκαθοριζόμενοι και συνδέονται με αυτό που πραγματικά έχει αξία για εμάς, η διαδικασία είναι διαφορετική από όταν κυνηγάμε στόχους κυρίως για να αποδείξουμε κάτι στον εαυτό μας ή στους άλλους.
Γι’ αυτό δεν θα έλεγα ότι πρέπει να έχουμε λιγότερους στόχους. Θα έλεγα ότι χρειάζεται να έχουμε πιο δικούς μας στόχους. Ένας καλός στόχος δεν είναι απαραίτητα αυτός που φαίνεται εντυπωσιακός προς τα έξω. Είναι αυτός που απαντά στο ερώτημα: «Γιατί το θέλω πραγματικά αυτό;»
Αν μπορούσατε να δώσετε μία συμβουλή σε κάποιον που θέλει να χρησιμοποιήσει τον Σεπτέμβριο ως μια πραγματική νέα αρχή, ποια θα ήταν;
Θα του έλεγα να μην προσπαθήσει να αλλάξει ολόκληρη τη ζωή του μέσα σε μία εβδομάδα. Να χρησιμοποιήσει τον Σεπτέμβριο όχι ως μια ημερομηνία μέχρι την οποία πρέπει να έχει γίνει «η καλύτερη εκδοχή του εαυτού του», αλλά ως μια ευκαιρία να παρατηρήσει τι θέλει πραγματικά να αλλάξει. Θα ξεκινούσα με τρεις ερωτήσεις: Τι θέλω να αφήσω πίσω;
Τι θέλω να διατηρήσω; Και τι θέλω να δημιουργήσω από εδώ και πέρα; Και μετά θα μετέτρεπα την απάντηση σε μία ή δύο συγκεκριμένες συμπεριφορές, όχι σε δέκα μεγάλους στόχους. Η έρευνα γύρω από τις λεγόμενες implementation intentions δείχνει ότι οι γενικές προθέσεις («θέλω να γυμνάζομαι περισσότερο») γίνονται πιο αποτελεσματικές όταν μετατρέπονται σε συγκεκριμένα σχέδια του τύπου «αν συμβεί Χ, τότε θα κάνω Ψ».
Μια μεγάλη μετα-ανάλυση βρήκε σημαντική επίδραση αυτών των σχεδίων στην επίτευξη στόχων. Άρα, αντί για «από τον Σεπτέμβριο θα προσέχω περισσότερο τον εαυτό μου», θα μπορούσαμε να πούμε «τρεις φορές την εβδομάδα, όταν τελειώνω τη δουλειά, θα κάνω 30 λεπτά περπάτημα».
Η πραγματική αλλαγή, τελικά, δεν χρειάζεται να είναι θεαματική. Χρειάζεται να είναι συγκεκριμένη, ρεαλιστική και να έχει προσωπικό νόημα. Και ίσως αυτή να είναι και η πιο υγιής εκδοχή του new September, new me: όχι ένας καινούργιος εαυτός, αλλά μια πιο συνειδητή σχέση με τον εαυτό που ήδη έχουμε.
